TERMİNOLOJİNİN TANIMI VE TARİHÇESİ

TERMİNOLOJİNİN TANIMI VE TARİHÇESİ

  • Terminoloji Nedir ?

Terim sözcüğü; Grekçe kökenli bileşik bir sözcüktür (terminologia). Latince’de isim verme, adlandırma anlamına gelen nomenklatür sözcüğü de terminolji yerine kullanılmaktadır ( nomen – isim; nomenclatoris – karşılaştıkları kimsenin adını efendisini söyleyen köle ). Türkçe’deki kullanım karşılığı olarak değişik bilim, sanat ya da meslek dallarının uzun yıllar içinde üretilmiş ve geniş kullanım alanı bulmuş olan özel sözcükleri şeklinde tanımlanabilir. Anlamı değişmeyen, tek başına ya da cümle içinde kullanıldığı her konumda aynı anlamı veren ve bilimsel olarak başka karşılığı olmayan sözcük demektir. Köken olarak son,uç,sınır anlamındadır (Gr. terma, L. terminus, İng. term).

Türkçe’de derlemek fiilinin eski kullanımı olan dermek sözcüğünden türetilmiştir. Eş anlamlı karşılığı ‘ıstılah’; kullanılan Türkçe içinde en yakın anlamlı sözcük ise ‘tabir’dir.

Terminoloji terimlerle uğraşan bilim dalı anlamına gelmektedir. Tıp alanında kullanılan sözcüklere’tıbbi terimler‘ denir. Tıbbi terminoloji de tıp terimlerini kendine konu alan bilim dalıdır.

 

  • Terminolojinin Tarihçesi

Tıp ile ilgili terimler ilk çağlardan günümüze belli bir evrim geçirerek şekillenmiştir. Bu terimlerin ortaya çıkması ile ilgili yazılı kayıtların eski Mısır dillerine ait olduğu, kısa zaman sonra onun yerini Grekçe’nin aldığı görülmektedir. Özellikle M.Ö. 5. – M.S. 3. yüzyıllar arasında tanımlanmış olan hemen tüm tıbbi terimlerin Grekçe olduğu; Roma İmparatorluğu’nun gelişmesi ile tıbbi terminoloji dilinin de Latince’ye dönüştüğü kabul edilmektedir. Latin dili; İtalya’nın orta-batı bölgesinde yer alan ve daha sonra büyük bir imparatorluğa başşehir olan Roma kentinin kurulduğu alan Latium ismi ile bilinir. Latin dili başlangıçta bölge halkının kullandığı dar kapsamlı bir dil iken zamanla gelişen Roma’nın zengin içerikli dili haline gelmiştir. Latin dilinin kökeni binlerce yıl öncesine (M.Ö. 1100), Orta Doğu topluluklarından Kuzey Sami Diline kadar uzanmaktadır. Latium bölgesinde kullanılan Latin alfabesi 21 tanesi Etrüsk alfabesinden alınan 23 temel harften oluşmaktadır. Orta Çağ döneminde I harfi I ve J ; V harfi de U,V ve W olarak ayrıştığı için 26 harfe ulaşmıştır. Latince’de Y ve Z harflerinin kullanıldığı sözcükler yalnızca Grekçe’den bu dile katılmış olanlardır. İkinci Dünya Savaşından sonra özellikle Amerika Birleşik Devletleri’nin siyasi ve ekonomik gücü sayesinde gelişme ortamı bulan İngilizce, bilimsel alanda en çok kullanılan dil halini almıştır. İngilizce kullanımı 19. yüzyıldaki Fransızca ile 20. yüzyılın ilk yarısındaki Almanca hakimiyetine son vermiştir. Günümüzde kullanılan terimlerin bir bölümü Hippocrates zamanından (M.Ö. 460-377) kalmadır. Örneğin, acromion, bronchus, peritoneum terimleri ve kafatası kemikleri ile ilgili tanımlamalar değişmeden kullanılmakta hatta bir bölümünün hiçbir dilde karşılığı bulunmamaktadır. Aynı dönemin bir diğer bilim adamı olan Aristoteles (M.Ö. 384-322) ise aorta, pancreas, diaphragma gibi sözcükleri terminolojiye kazandırmıştır.

M.Ö. 5- M.S. 3. yüzyıllar arasında terimlerin çoğunluğu Grekçe kökenlidir. Roma imparatorluğu’nun gelişimi ile birlikte tüm tıbbi terimlerin Latince’ye dönüştüğü kabul edilmektedir. Ancak tüm terimler için Latince karşılık bulunamamış, bir kısmı Grekçe devam ederken bir kısmı da gramer kuralları doğrultusunda değiştirilerek Latince’ye dönüştürülmüştür. Artık bilim dili olarak Latince kabul edilmektedir. Bunun en önemli nedeni de yeni kavramlar ve terimler üretmek için çok zengin olanaklara sahip olmasıdır.

Günümüzde kullanılan birçok tıbbi terim Hippocrates zamanından kalmıştır.(peritoneum,bronchus bunlara örnektir)

Aynı dönemde yaşayan bir diğer bilim adamı olan Aristoteles’ten de pancreas, aorta gibi kelimeler bu günlere kadar gelmiştir. Bergama doğumlu ünlü bir hekim ve düşünür olan Galenos’da Grekçe’yi kullanmıştır. Ünlü anatomist olarak anılan Galenos’un hazırladığı temel anatomi ile ilgili terimler hiç değiştirilmeden günümüze kadar kullanım görmüştür. Tüm dünyada ortak bir terminoloji kullanılarak iletişim kolaylığı sağlanmaya çalışılmaktadır. Tıbbi anatomik terimlerle ilgili ilk düzenlemeler 1895 yılında İsviçre’nin Basel kentinde uluslararası düzeyde yapılan bilimsel toplantılarla belirlenmiştir. Basel Nomina Anatomica (BNA) olarak adlandırılan bu toplantılarda anatomi terimlerinde sadeleştirmeye gidilmiş, 30.000 i aşkın terim Latince temel alınarak 4.500 dolayına indirilmiştir.

 

  • Türkiye’de Terminolojinin Durumu

Türler İran üzerinden İslam dinini benimsemişler ve Türkçe (Ural-Altay diller ailesinden) ile akrabalıkları olmayan Arapçayı (Sami diller ailesinden) ve Farsçayı (Hint-Avrupa dillerinin Asya kolundan) bilimsel dil olarak kullanmışlardır. Bu dillerin fonetik yapısı, morfolojik özellikleri ve söz dizimi tamamen farklıdır. Türkçe halk arasında konuşma dili olarak varlığını sürdürebilmiş, fakat medreselerde yetiştirilen hekimler Arapça ağırlıklı tıp terimlerini kullanmışlardır. Buna rağmen, daha Selçuklu döneminde Orta Asya’dan kopup gelen ve halk arasından hekimlik yapanların Türkçe yazılmış tıbbi elyazmalarına rastlanmaktadır. Kaşgarlı Mahmut’un 1072’de tamamladığı ”Divan-ı Lügat-it Türk” sözlüğünde öz Türkçe tıp terimlerine yer verilmiştir : ”eyegü” (eye kemiği,kabur) ”yenin” (kürek kemiği), ”kavuk” (idrar torbası), v.s.

Anadolu’da ilk defa Türkçe tıp eserini Amasya’lı hekim Berke (yaklaşık 1230) yazmıştır. Beylikler devrinde Türkçe tıp yazmalarının sayısı artmıştır. Osmanlılar da Türkçe eserleri teşvik etmişler (Gerede’li hekim İshak bin Murad’ın 1387 tarihli ”Havassül Edviye” eseri), Arapçadan ve Farsçadan çevirileri desteklemişlerdir. Türkiye’de uzun yıllar tıp öğretimi Fransızca olarak yapılmıştır ve 1929 yılına kadar Arapça, Farsça ve Fransızca sözcükler tıp terimlerine hakim olmuştur. Latinceden etkilenmiş diller arasında Fransızca, İngilizce, İspanyolca, Almanca ve Portekizce vardır. Türkçede Latince kelimelerden etkilenen bir dildir ve binlerce kelime Latince kökenli olup dilimizde kullanılmaktadır. Harf devriminden sonra Latin alfabesi esasına dayanan Türk alfabesi kabul edilmiştir. Son yıllarda da bilim dilinin ağırlıklı olarak ingilizce olması nedeniyle tıbbi terimler içinde İngilizce kullanımları dikkat çekmektedir. Bilimsel ve teknolojik gelişmelerin son derece hızlı olarak yaşandığı günümüzde birçok terim dilimize halen girmektedir.

 

Hipokrat ‘Tıbbın Babası’

 

 

 

 

Aristoteles veya Aristo. Ölüm tarihi M.Ö 322

Bergamalı Galen veya Galenos. Ölüm tarihi M.S. 216

 

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir